Artists, Classics, Gujarati Songs, kavi, Lyricists

રસકવિ શ્રી રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ

ચરોતરે ગુજરાતને ઘણાં ઉત્તમ સાહિત્યકારો આપ્યા છે. રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ તેમાંના એક છે. ખેડા જીલ્લાના નડિયાદ ગામના તેઓ વતની હતા.

રસકવિ શ્રી ગુજરાતી રંગભૂમિ રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટને વન્સમૉરની શૃંખલા રચનાર ગીતકાર તરીકે હંમેશ યાદ રાખશે. એક પછી એક એવી ઉત્તમ કાવ્યો-ગીતો અને નાટકોના રચયિતા હોવા છતાં પણ સૌ લોકો તો એમને રસકવિથી વધુ જાણે. તેનું કારણ એ કે જ્યારે એ ગાય ‘નાગરવેલીઓ રોપાવ તારા રાજમહેલમાં’, ત્યારે ભલે નાગરવેલીઓ રોપાઇ હોય રાજમહેલમાં, પણ તેની મહેંક તો ચારેબાજુ પ્રસરી હોય. રસકવિ નાગરવેલીઓ રોપાવે કે સાહ્યબાને ગુલાબનો છોડ કહે, રસીલી નારીઓ લવિંગ કેરી વેલ થવા તૈયાર થઈ જ જાય. તેમના ગીતો લોકગીત હોય એવી અને એટલી ખ્યાતિ પામ્યા છે અને ગરવી ગુજરાતણોએ તેને હોંશે હોંશે વધાવ્યા છે. કવિએ એમની રચનાઓ શૃંગારરસથી ભલે શણગારી હોય, પરંતુ તેમાં ક્યાંય સુરુચિભંગ થયાનો અણસાર સુધ્ધા નહોતો.

ભલે એ રસકવિ તરીકે ખ્યાતિ પામ્યા પણ શ્રી રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટે નાટકો પણ લખ્યા. પૌરાણિક કથાબીજવાળા એમના નાટકો સફળતાને વર્યા અને નાટકો પણ પાછા કેવા ? કવિતાપ્રધાન. તેમના નાટકો ગીતોના લીધે વધુ યશ પામ્યા. એમનું આ યોગદાન ગુજરાતી રંગભૂમિ માટે ચિરંતન સંભારણું બની ગયું.

સુપરહિટ ફિલ્મ ‘મુગલ-એ-આઝમ’નું હિન્દી ગીત ‘મોહે પનઘટ પે નંદલાલ છેડ ગયો રે’ મંદિરો અને યાત્રાધામોમાં લોકપ્રિય ભજનની જેમ ઠેર-ઠેર સાંભળવા મળશે. પરંતુ ‘મુગલ-એ-આઝમ’ના પ્રતિષ્ઠિત ડાયરેક્ટર કે.આસીફે સાક્ષરભૂમિ નડિયાદના કવિ-નાટયકારની છપાયેલી ચોપડીમાંથી આ લોકપ્રિય ગીતની રીતસરની ઉઠાંતરી કરી હોવાનો ભારે વિવાદ દાયકાઓ સુધી ચાલ્યો હતો. આ ગીત અસલમાં જૂની ગુજરાતી રંગભૂમિ ક્ષેત્રે રસકવિ તરીકે જાણીતા રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટે ‘મુગલ-એ-આઝમ’ રીલીઝ થઇ તેના ૪૦ વર્ષ પહેલાં લખ્યું હતું.

તેની ઐતિહાસિક વિગતો કવિના પૌત્ર અને મુંબઇના જાણીતા સેક્સોલોજીસ્ટ ડૉ. રાજશેખર બ્રહ્મભટ્ટ કહે છે ”મારા દાદાજીએ આર્યનૈતિક સમાજ નામની મુંબઇની નાટક મંડળી માટે ઇ.સ.૧૯૧૯માં આ ગીત લખેલું. એ સમયે આ નાટક કંપની બુંદેલખંડના રાજા છત્રસાલ ઉપર ‘છત્રવિજય’ નામનું નાટક ૧૧ લેખકની મંડળી પાસેથી લખાવતી હતી. તેમાં મારા દાદાજીએ આ ગીત લખેલું. તેમની આત્મકથા ‘સ્મરણમંજરી’ના પૃષ્ઠ ૧૦૦ ઉપર આ વિગતો છેક ૧૯૫૫માં છપાઇ છે, છતાં ૧૯૬૦માં આવેલા મોગલ-એ-આઝમમાં આ ગીત શકીલ બદાયુની નામના હિન્દી કવિનું હોવાનું લખાયું છે. દાદાજીએ ૧૯૧૯માં ‘મોહે પનઘટ પે’ લખેલું, જેની એક રેકર્ડ ઇ.સ.૧૯૨૫માં ધ ટ્વીન કંપનીએ બહાર પાડેલી. ત્યારબાદ ૧૯૩૨માં બંગાળી નૃત્યાંગના અને ગાયિકા ઇન્દુબાલાએ પણ આ ગીત ગાયેલું છે. આ બધી વાતો દાદાજીએ ‘ચિત્રપટ’ નામના અઠવાડીકમાં ત્રણ વર્ષ ચાલેલી આત્મકથાની કટારમાં સ્પષ્ટ લખેલી છે. છતાં ૧૯૬૦માં મુગલ-એ-આઝમમાં તેના કવિ તરીકેની ક્રેડિટ દાદાજીને આપવામાં આવેલી નહીં. આથી દાદાજી નડીઆદથી દોડીને મુંબઇ આવ્યા. કે.આસીફને મળ્યાં, પણ કાંઇ વળ્યું નહીં, ન છૂટકે તેમણે રાઇટર્સ એસોશિએશનમાં કાયદેસરની ફરિયાદ કરી. જેમાં કે.અબ્બાસ અને સાહીર લુધીયાનવી જેવા દિગ્ગજો ન્યાય કરવા બેઠેલાં. એમણે બધા જ પુરાવા જોયા અને વાત માની. એ વખતે ક્રેડિટ સ્વીકારાઇ, પણ અપાઇ નહીં. પછી વર્ષ ૨૦૦૪માં આ ફિલ્મ ફરીથી કલરમાં રી-લોન્જ થઇ. એ વખતે પણ દાદાજીને ક્રેડિટ અપાઇ નહીં. આથી અમારે બે વર્ષ સખત કાનુની લડાઇ કરવી પડી. જેમાં મુંબઇની જાણીતી લૉ-ફર્મ ‘ચીટનીસ એન્ડ વૈથી કંપની’ તરફથી સીનીયર લોયર શરદ ચીટનીસ સાહેબે એક પાઇ પણ લીધા વગર અમને ન્યાય અપાવ્યો.”

મુંબઇના સીનીયર લોયર શરદ ચીટનીસે ઉંમરના ૭૫ વર્ષે પણ દસ વર્ષ પહેલાની આ લડાઇ તરોતાજા રાખી છે. તેઓ કહે છે, મોગલ-એ-આઝમ ફિલ્મના હકો તેના મૂળ પ્રોડયુસર શાહપુરજી પાલોનજી-કંપની પાસેથી બોની કપૂરે ખરીદેલાં. હું ‘મોહે પનઘટ પે’નો આશિક હતો. ડૉ.રાજશેખરે મને જ્યારે તેના અન્યાય વિશે જણાવ્યું ત્યારે મારું લોહી ઉકળી આવ્યું. એક સાચા કવિને બેઇન્સાફી થાય તે ચલાવી લેવાય નહીં. અમે બધા પુરાવા સાથે બોની કપૂરના સોલીસીટરને મળ્યાં. હું એનાથી સીનીયર હતો, તેથી એણે મારી વાત સાંભળીને બોની કપૂરને સમજાવ્યા, અને બે વર્ષની માથાકૂટો પછી નવા કલર ફિલ્મની ટાઇટલ લાઇનમાં અમે ગીતકાર રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટને ક્રેડિટ અપાવી શક્યા.

મોહે પનઘટ પે નંદલાલ ગીત એક બાળક નંદલાલના નખરાં ઉપરથી લખાયેલું છે. કવિ ૧૯૧૮ આસપાસ આર્યનૈતિક સમાજ નામની નાટક મંડળીના માલિક નકુભાઇ શેઠને ત્યાં વાતોએ બેઠા હતા, ત્યારે એ શેઠનો પાંચ વર્ષનો દિકરો નંદલાલ (કે જે પાછળથી નંદલાલ નકુભાઇને નામે મોટી નાટક કંપનીના માલિક બન્યા) હારમોનિયમ ઉપર કૂદકા લગાવવા જતો’તો ત્યાં જ કવિને આ ગીતની પંક્તિ સુઝી, અને તેમણે પાસે પડેલી નાનકડી ચબરખીમાં તેનું મુખડું (પહેલી પંક્તિ) લખી નાંખેલી.

એમના ગીતો કે.સી.ડે અને ગીતાદત્તે પણ ગાયા હતા. આ કવિ ઉપર પી.એચ.ડી. કરનાર સાહિત્યકાર ડૉ.ચંપક મોદી કહે છે, કવિકાકા (રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ) અવ્વલ દરજ્જાના નાટયકવિ હતા. તેઓ આમ તો એક દાક્તરને ત્યાં કંપાઉન્ડરી કરતાં, પણ એમના કવિતા અને નાટકોના ત્રીસ જેટલાં પુસ્તકો છે. એ સમયના નાટકો અને ફિલ્મોમાં કવિકાકાના અઢળક ગીતો લોકપ્રિય થયેલાં. તેમણે નાટકના ગીતો લખવાનો આજીવન ભેખ ધરેલો. જૂની રંગભૂમિમાં તેમનું ‘બુદ્ધદેવ’ નાટક ખૂબ વખણાયેલું. એમના ગીતો આજેય ગુજરાતમાં અમર છે. જેવા કે,

સાયબો મારો ગુલાબનો છોડ’

નાગર વેલીઓ રોપાઓ તારા રાજ મહેલોમાં’

મારા તનમાં ગોવિંદ, મારા મનમાં ગોવિંદ’

સાંભળે પ્રથણ મીલનની રાત’

પંખીડા જાજે, પારેવડાં જાજે’

 

Related Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *