Read More
Artists, Classics, Gazal, Gujarati Songs, kavi, Light Vocal, Lyricists, Samanvay

કવિ અનિલ જોશી – ગોંડલથી મુંબઈ સુધી વ્યાપેલા કવિ

ગુજરાતી સાહિત્યમાં અનિલ રમાનાથ જોશીનું નામ ખૂબ જ આદરપૂર્વક લેવાય છે. ગોંડલમાં તારીખ 28/07/1940ના રોજ જન્મેલા કવિ અનિલ જોશી છેલ્લા ઘણા સમયથી મુંબઈમાં કાર્યરત છે.

મોટેભાગે પદ્યના ક્ષેત્રમાં સર્જન કરનાર કવિ અનિલ જોશી ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રથમ હરોળના કવિ છે, તેમાં કોઈ બેમત નથી. કવિએ પોતાનું પ્રાથમિક-માધ્યમિક શિક્ષણ પહેલા ગોંડલ અને પછી મોરબીમાં લીધું હતું. તેમણે ૧૯૬૪માં એચ.કે.આર્ટસ કૉલેજ, અમદાવાદથી ગુજરાતી અને સંસ્કૃત વિષયો સાથે વિનયનના સ્નાતક (બેચલર ઓફ આર્ટસ)ની પદવી મેળવી હતી. તેમણે ૧૯૬૨-૧૯૬૯ દરમિયાન હિંમતનગર તથા  અમરેલીમાં શિક્ષક તરીકે ફરજ બજાવી હતી.

આ ઉપરાંત, કવિ અનિલ જોશી પાંચ વર્ષ (૧૯૭૧થી ૧૯૭૬) સુધી ‘કૉમર્સ’ સામયિકના તંત્રી પણ રહી ચૂક્યા છે. વાડીલાલ ડગલીના અંગત મદદનીશ તરીકે તેમણે ૧૯૭૬-૭૭માં પરિચય ટ્રસ્ટમાં સહસંપાદકનો કાર્યભાર પણ સંભાળ્યો હતો. વર્ષ ૧૯૭૭થી આજ પર્યન્ત મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનમાં લેંગ્વેજ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત ગુજરાતી ભાષાના મુખ્ય સલાહકાર તરીકે તેઓ ફરજ બજાવી રહ્યા છે.

કવિ અનિલ જોશીની કવિતા તેમના વાંચકોને એક અલગ જ ભાવ વિશ્વમાં લઈ જાય છે. તેમણે ગુજરાતી પદ્ય સાહિત્યને કવિતાઓનીસ ભેટ આપીને ઘણું જ સમૃદ્ધ કર્યું છે. કવિ અનુલ જોશીની કવિતાઓ તમે જલસો મ્યુઝિક એપના માધ્યમથી સાંભળી શકો છો.

Read More
Abhinetri, Actors, Classics, Film Music, Gujarati Songs

જાજરમાન ગુજરાતી અભિનેત્રી : આશા પારેખ

 

ગુજરાતી મૂળના હિન્દી ફિલ્મોના પ્રખ્યાત અભિનેત્રી આશા પારેખ એટલે એક અત્યંત જાજરમાન વ્યક્તિત્વ. તેમને માત્ર અભિનેત્રી આશા પારેખ કહેવું યોગ્ય ના ગણાય. ખૂબ જ ઉમદા વ્યક્તિત્વ ધારવનાર આ અભિનેત્રીને ભારત સરકાર દ્વારા પદ્મશ્રી આપવામાં આવ્યો છે. માટે અભિનેત્રી આશા પારેખ નહીં, પરંતુ પદ્મશ્રી અભિનેત્રી આશા પારેખ કહેવું વધું ઊચિત રહેશે.

આશા પારેખનો તારીખ 2 ઑક્ટોબર,1942ના રોજ થયો હતો. તેઓ ગુજરાતી મૂળ ધરાવતાં હિન્દી ફિલ્મોનાં સફળ અભિનેત્રી છે. માત્ર અભિનય ઉપરાંત તેમણે નૃચ્યકલામાં પણ કુશળતા પ્રાપ્ત કરેલી છે. હિન્દી ફિલ્મો ઉપરાંત ગુજરાતી ફિલ્મોમાં પણ તેમણે પોતાના અભિનયના અજવાળાં પાથર્યાં છે.  અખંડ સૌભાગ્યવતી, કુળવધુ વગેરે તેમની શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મો છે.

આશા પારેખ હિન્દી ફિલ્મ જગતમાં સુપરસ્ટાર તરીકેનું બિરૂદ મેળવનાર ગુજરાતી મહિલા છે. જો કે હિન્દી ફિલ્મોમાં તેઓ તેમની કારકિર્દીની ટોચ પર હતા ત્યારે પણ તેમણે વર્ષ ૧૯૬૩માં અખંડ સૌભાગ્યવતી જેવી ગુજરાતી ફિલ્મમાં કામ કરવાને પ્રાથમિકતા આપી હતી. આ ગુજરાતી ફિલ્મ સુપર હિટ સાબિત થઈ હતી.

આશા પારેખ આજીવન કુંવારાં રહ્યા છે. એટલું જ નહીં, તેમનું નામ ક્યારેય પણ કોઈ અભિનેતા સાથેના સંબંધોને લઈને ચર્ચામાં નથી આવ્યું. કદાચ તેમના સમયના અભિનેતાઓ માટે આશાજી જેવાં જાજરમાન અભિનેત્રી સાથે ઊભા રહેવું મુશ્કેલ હશે. માટે જ તેઓ આશાજીથી દૂર રહ્યા હશે. પોતાના માતા-પિતાનાં મૃત્યુ બાદ તેમણે પોતાનો વિશાળ બંગલો વેચીને એક નાના સરખા મકાનમાં રહેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.

વર્ષ ૨૦૦૨ના ફિલ્મફેરનો લાઈફટાઈમ એચિવમેન્ટ અવોર્ડ આશા પારેખને ખૂબ જ અદ્ભૂત અભિનયના અજવાળા પાથરવા બદલ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.

By Prachi Jani

Read More
Artists, Classics, Film Music, Gujarati Songs, kavi, Light Vocal, Lyricists

બાલમુકુંદ દવે – આઇકોનિક ગીતકાર

 

ક્લાસિક ગુજરાતી ફિલ્મ ‘કાશીનો દિકરો’નું આઇકોનિક ગીત ‘કેવા રે મળેલા મનના મેળ…’, જનાર્દન રાવલ અને હર્ષદા રાવલના સ્વરમાં છે તથા તેનું સ્વરાંકન ક્ષેમુ દિવેટિયાએ કર્યું છે, તે ગીત જેમની કલમે આકાર પામ્યું છે, તેવા ઉત્તમ કવિ બાલમુકુન્દ દવે, એ ગુજરાતી પદ્ય સાહિત્યનું અનોખું ઘરેણું છે.

પૂરું નામ, બાલમુકુન્દ મણિશંકર દવે. તેમનો જન્મ તારીખ 7 માર્ચ, 1916ના રોજ વડોદરા જિલ્લાના મસ્તુપુરા ગામે થયો હતો. કવિએ તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ અનુક્રમે મસ્તુપુરા-કુકરવાડાની ગુજરાતી સરકારી શાળામાં અને વડોદરાની શ્રી સયાજી હાઈસ્કૂલમાં લીધું હતું. મૅટ્રિક થઈ ૧૯૩૮માં અમદાવાદ આવી શરૂઆતમાં તેમણે ‘સસ્તું સાહિત્ય વર્ધક’ કાર્યાલયમાં કામ કર્યા બાદ થોડો વખત પત્રકારત્વ ક્ષેત્રે કામગીરી બજાવી. ત્યારબાદ તેઓ ‘નવજીવન’માં જોડાયા. ત્યાંથી ત્રણ દાયકે નિવૃત્ત થઈ નવજીવન પ્રકાશિત ‘લોકજીવન’નું સંપાદન કાર્ય કર્યું. પત્રકારત્વ અને સાહિત્યની સેવા બદલ ૧૯૪૯માં તેમને કુમારચન્દ્રકથી સન્માનવામાં આવ્યા હતા.

બાળપણમાં માણેલું પ્રકૃતિસૌંદર્ય, દાદીમાનાં પ્રભાતિયાં તેમજ લગ્નગીતોનું શ્રવણ તથા ચિંતનાત્મક અને પ્રેરક સાહિત્યનું વાચન – આ બધાંએ એમના કવિવ્યક્તિત્વને ઘડવામાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો છે;  તો તેમની કવિતાના ઘડતરમાં બુધસભાએ તેમજ કવિ વેણીભાઈ પુરોહિતની મૈત્રીએ પણ ફાળો આપ્યો છે. તેમના કાવ્યસંગ્રહ ‘પરિક્રમા’ (૧૯૫૫)માં પ્રકૃતિ, પ્રણય અને ભક્તિનાં કાવ્યો-ગીતો છે.

 

Read More
Artists, Classics, Film Music, Gazal, kavi, Light Vocal, Lyricists, shayar

સાત અક્ષરના કવિ : ભગવતીકુમાર શર્મા

 

અઢી અક્ષરનું ચોમાસું, ને બે અક્ષરના અમે;

ખોટ પડી અડધા અક્ષરની, સજન, પૂરજો તમે!

ત્રણ અક્ષરના આકાશે આ બે અક્ષરની વીજ,

બે અક્ષરનો મોર છેડતો સાત અક્ષરની ચીજ.

  • ભગવતીકુમાર શર્મા

ગુજરાતી ભાષાના ઉત્તમ સર્જકોની વાત આવે, ત્યારે ભગવતીકુમાર શર્માનું નામ પહેલી હરોળમાં મૂકવું જ પડે ને! સુરત શહેરે ગુજરાતી ભાષાને સાહિત્યકારોનો જે ખજાનો આપ્યો છે, તેમાંના એક એટલે ભગવતીકુમાર શર્મા.

31 મે,1934ના રોજ હરગોવિંદભાઈ અને હીરાબેનને ત્યાં સુરત શહેર મધ્યે ભગવતીકુમાર શર્માનો જન્મ થયો હતો. માધ્યમિક શિક્ષણ 1950માં પૂરું કરીને તેમણે આગળનો અભ્યાસ છોડી દીધો. પાછળથી 1968માં તેમણે ગુજરાતી અને અંગ્રેજી ભાષાઓમાં સ્નાતકની પદવી મેળવી. 1955માં તો તેમણે ગુજરાત મિત્રના સંપાદન વિભાગમાં કામ કરવાની શરૂઆત કરી હતી તેઓ એ પ્રુફરીડરની નોકરી સ્વીકારી અને પછીથી પ્રમોશન મળતા તેઓને પત્રકારત્વ કરવાની તક પણ મળી. તેઓ 2009થી 2011 સુધી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના અધ્યક્ષ પણ રહ્યા હતા.

નવલકથા, ટૂંકી વાર્તાઓ, કવિતાઓ અને વિવેચન ક્ષેત્રે ભગવતીકુમાર શર્માનું કામ અવિસ્મરણીય છે. તેમના સાહિત્યની નોંધ ખૂબ લેવામાં આવી છે. તેમનું સાહિત્ય લોકભોગ્ય રહ્યું છે. તેમની કવિતાઓ લોકોમાં ખાસ પ્રિય રહી છે. તેઓ સુરત અને આસપાસના વિસ્તાઓમાં થતા મુશાયરાઓમાં પણ જતા. ભગવતીકુમાર શર્માને લેખન અને સાહિત્યનો વરસો પરિવારમાંથી જ પ્રાપ્ત થયો હતો. તેમના પિતા હરગોવિંદભાઈ સામવેદના પંડિત હતા અને જૂની રંગભૂમિના નાટકોમાં પણ તેમને રસ હતો.

પરિવારમાંથી સાહિત્યના વારસાની સાથે તેમને એક બીમારી પણ વરસામાં મળી. આંખની તકલીફ. ભગવતીકુમાર આઠ-દસ વર્ષના હતા ત્યારથી જ તેમને આંખના નંબર આવ્યા અને તેમને જાડા કાચના ચશ્મા પહેરવા પડ્યા. આંખના ડોક્ટરે તો તેમને સ્કૂલમાં ભણવા જવાની અને પુસ્તકો વાંચવાની પણ ના પાડી દીધી હતી. માધ્યમિક શિક્ષણ પછી અભ્યાસ છોડવાનું એક કારણ આ પણ મનાય છે. જો કે, તેમની  સાહિત્યપ્રિતીના કારણે તેઓએ તેમની સાહિત્યસર્જનની પ્રવૃત્તિ ચાલી રાખી.

ભગવતીકુમાર શર્મા નાટકોમાં કામ કરતા, ચિત્રો દોરતા, અને વાજિંત્રો પણ વગાડતા. વાંચનનો તેમનો જબરો શોખ. સુરતની લગભગ બધી જ લાયબ્રેરીમાં તેઓ વાંચવા જતા. ભગવતીકુમાર શર્મા હરીન્દ્ર દવેને પોતાના આદર્શ ગણતા. હરીન્દ્ર દવે પણ સાહિત્યકાર અને પત્રકાર હતા. હરિન્દ્ર દવે ભગવતીકુમારને પત્રકારત્વ અને સાહિત્યનો સંબંધ સમજાવાતા કહેતા, કે આ પત્રકારત્વનું ગદ્ય લેખન સાહિત્યમાં ઘણું જ ઉપયોગી બને છે.

ભગવતીકુમારે લગભગ પંદર હજાર તંત્રી લેખો લખ્યા છે. ૫૦૦૦ જેટલા હાસ્યલેખો અને એટલા જ લલિત નિબંધો. ૧૩ નવલકથાઓ અને ૧૩ વાર્તા સંગ્રહો તેમણે સાહિત્યને આપ્યા છે. હાસ્યના ૪ પુસ્તકો, વિવેચનના પુસ્તકો, આત્મ્કથા, નાટકના અનુવાદ – રૂપાંતરો દ્વારા તેમણે સાહિત્યમાં તેમનું યોગદાન આપીને પોતાની શબ્દશક્તિનો પરિચય આપ્યો છે. તેમણે ખૂબ બધાં ગીતો – કવિતાઓ – ગઝલ લખી છે. જેમાંથી ઘણીબધી કવિતાઓનો સંગીતકારોએ સૂરો સાથે સમન્વય કર્યો છે.

તેમના આ સાહિત્યસર્જન માટે તેમને 1984માં રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક અને 1988માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો. આ ઉપરાંત, 1977માં કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક અને 1984માં રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક પણ તેમને એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમને 1988માં ‘અસૂર્યલોક’ નવલકથા માટે સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

ભગવતીકુમાર શર્માની સિદ્ધિઓનું લિસ્ટ હજુ પૂરું નથી થયું. 1999માં તેમને વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી તરફથી ડી.લિટ્ટની પદવી એનાયત થઇ હતી. 2003માં તેમને કલાપી પુરસ્કાર મળ્યો હતો. 2011માં તેમને પત્રકારત્વ માટે હરીન્દ્ર દવે સ્મૃતિ પુરસ્કાર અને સાહિત્યમાં યોગદાન માટે વલી ગુજરાતી ગઝલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. 1999માં તેમને નચિકેતા પુરસ્કાર પણ મળ્યો હતો. 2017માં તેમને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનો સાહિત્યરત્ન એવોર્ડ મળ્યો હતો.

પરંતુ, ગુજરાતી સાહિત્યની આ સરવાણી 5 સપ્ટેમ્બર, 2018ના રોજ સુરત ખાતેથી વસમી વિદાય લઈને અટકી ગઈ.

ભગવતીકુમાર શર્માનું સાહિત્ય સર્જન અવનવા સ્વરૂપમાં જલસો મ્યુઝિક ઍપ પર આપ માણી શકો છો!

અમે આંધી વચ્ચે તણખલાંના માણસ;

પીળા શ્વાસની તુચ્છ ઘટનાના માણસ.

ફટાણાંના માણસ, મરશિયાના માણસ;

અમે વારસાગત સમસ્યાના માણસ.

  • ભગવતીકુમાર શર્મા
Uncategorized

ભાગ્યેશ જહા – ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ

SMS કરવાનું બંધ કરો શ્યામ! હવે રૂબરૂમાં આવવાનું રાખો.

વૃંદાવન મથુરા તો રોમરોમ જાગ્યાં છે, મોરલી મોબાઇલ જેવી રાખો.

  • ભાગ્યેશ જહા

ગુજરાતી ભાષાને ઘણાં એવા સર્જકો મળ્યા છે, જેઓ વ્યવસાયે સરકારી અધિકારીઓ હોય. ઘણાં પ્રથમ હરોળના કવિઓ અને લેખકોનો આ યાદીમાં સમાવેશ થાય છે.

ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ ભાગ્યેશ જહાનો પણ આ યાદીમાં સમાવેશ થાય છે. ગુજરાત રાજ્ય સરકારના વહીવટી વિભાગમાં એક સમયે તેઓ સૌથી વરિષ્ઠ અધિકારી રહી ચૂક્યા છે.  ભાગ્યેશ જહાએ ગુજરાતી સાહિત્યની સેવા એક ઉત્તમ કવિ અને નિબંધકાર તરીકે કરી છે. તેમની સંસ્કૃત ભાષા અંગેની સમજ અને જ્ઞાન પણ સરાહનીય છે. સાથે સાથે અંગ્રેજી ભાષા પરનું પ્રભુત્ત્વ પણ ખૂબ જ સરસ છે.

કવિ ભાગ્યેશ જહા ગાંધીનગર જિલ્લાના નારદીપુર ગામે 18 ફેબ્રુઆરી,1955ના રોજ જન્મ્યા હતા. આજ પર્યન્ત તેમની સાહિત્યની સેવા અવિરત ચાલુ છે.

Uncategorized

‘ઇશાર્દ’ ચિનુ મોદી – પરાણે દાદ માંગી લેતી કવિતાઓના કવિ

પર્વતને નામે પથ્થર દરિયાને નામે પાણી,

’ઈર્શાદ’ આપણે તો ઈશ્વરને નામે વાણી.

  • ચિનુ મોદી

ગુજરાતી સાહિત્ય જગતમાં નાના-મોટા તમામ સાહિત્યકારો, ચાહકો, વાચકો તમામ જેમના માત્ર ચિનુ મોદી કહીને જ સંબોધતા, તેવા કવિ ચિનુ મોદી ‘ઇર્શાદ’ ઉપનામથી પોતાનું સાહિત્ય સર્જન કરતા હતા. ગુજરાતી ભાષાના ઉત્તમ કવિ, નાટ્યકાર, નવલકથાકાર, વાર્તાકાર અને વિવેચક તરીકે તેમણે સાહિત્યની ખૂબ સેવા કરી છે.

તારીખ 30 સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ વિજાપુરમાં ચંદુલાલ અને શશિકાંતાબેન મોદીના ઘરે જન્મેલા ચિનુ મોદી ભાષા, સાહિત્ય અને માધ્યમકર્મી તરીકે ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ થયા છે. ઘણી સંસ્થાઓમાં અધ્યાપન કાર્યની સાથે સાથે કવિતા અને લેખનમાં તેમણે જે સિદ્ધિઓ મેળવી છે, તે ઉત્તમ છે. તેમની સિદ્ધિઓમાં ઘણાં પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે, જેમ કે સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ, વલી ગુજરાતી એવોર્ડ અને નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ.

ચિનુ મોદીએ કુલ 52 પુસ્તકોનું સર્જન કર્યું છે. અકાશવાણી અને દૂરદર્શન જેવા માધ્યમો સાથે સંકળાયીને તેમણે ઘણા કાર્યક્રમો આપ્યા છે. આજે પણ તેમનું કામ ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડી રહ્યું છે.

આ જગતથી વિદાય લઈને તેઓ 19 માર્ચ,2017ના રોજ અનંતની સફરે ચાલ્યા છે.

 

 

 

 

https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%9A%E0%AA%BF%E0%AA%A8%E0%AB%81_%E0%AA%AE%E0%AB%8B%E0%AA%A6%E0%AB%80

Uncategorized

દાસી જીવણ – ગુજરાતી ભક્તિ સાહિત્યનું અનેરું નામ

ગુજરાતનું ભક્તિસાહિત્ય ખૂબ જ સમૃદ્ધ અને ખૂબ જ ઊંડાણવાળું છે. જેમાં દાસી જીવણનું નામ ખૂબ જ માનપૂર્વક લેવાય છે. ભક્ત જીવણદાસ, દાસ જીવણ કે દાસી જીવણ એ સૌરાષ્ટ્રના ગોંડલ રજવાડાનાં એક ભજનીક અને સંત હતા.

દાસી જીવણનો જન્મ ગુજરાતનાં રાજકોટ જિલ્લાનાં ગોંડલ તાલુકાનાં ઘોઘાવદર ગામમાં, સંવત ૧૮૦૬માં દિવાળીના દિવસે ચમાર જ્ઞાતિનાં એક ગરીબ કુંટુંબમાં થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ જીવણદાસ હતું. તેમનાં પિતાનું નામ જગા દાફડા અને માતાનું નામ સામબાઈ હતું. દાસી જીવણનાં પિતાનો વ્યવસાય તે સમયનાં ગોંડલ સ્ટેટનાં મરેલા પશુઓનાં ચામડાં ઉતારી તેને કેળવવાનો ઈજારો રાખવાનો હતો. ગોંડલ સ્ટેટનાં ચમારોમાં દાસી જીવણનાં પિતાનું બહુ મોટું નામ ગણાતુ હતું. વ્યવસાય પ્રમાણે તેઓ ચમાર જ્ઞાતિમાં જન્મ્યા એ પુરવાર થાય છે.

કૃષ્ણ ભકત જીવણદાસ પુરુષ હોવા છતાં પોતાને રાધાનો અવતાર ગણાવતાં હોવાથી દાસી જીવણ તરીકે જાણીતા બન્યા હતા. દાસી જીવણ એ રવિભાણ સંપ્રદાયનાં ઓજસ્વી સંતકવિઓના વેલાનું અમરફળ છે. રવિસાહેબ અને દાસી જીવણના પદોએ આટલાં વર્ષે પણ જનમાનસનાં હૈયામાં પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે. આમ તેમના ભજનને આત્મજ્ઞાનની અનુભવરૂપી વાણીનો જ એક પરિપાક ગણવામાં આવે છે. તેમણે દાસીભાવે અનેક પદો અને ભજનો રચ્યાં, જે આજેય લોકજીભે પ્રચલિત છે. વસ્ત્ર પરિધાનમાં પણ તેઓ ભારે વરણાગી ગણાતા. પોતાની જાતને ચૌદ ભુવનના સ્વામીનાં પટરાણી ગણી જાત ભાતના શણગારોથી સજાવતા. દાસી જીવણને સૌરાષ્ટ્રની મીરાં બાઈ પણ કહેવાય છે.

તેઓ લખે છે કે,

આ બંગલાનો બાંધનાર કેવો મારા ભાઈ;

ભાડૂતી બંગલો કોણે રે બનાવ્યો ?

લોઢું નથી કાંઈ લાકડું નથી એમાં;

નથી ખીલા નથી ખીલીઓ મારા ભાઈ.

 

Uncategorized

જનનીના પૂજક – કવિ બોટાદકર

જનનીની જોડ સખી! નહી જડે રે લોલ.

ગુજરાતી સાહિત્યમાં મધ્યકાળથી જ માતૃમહિમા ખૂબ ગવાયો છે. પરંતુ, એક ગીત; જે હવે લોકગીતની કક્ષાએ પહોંચી ગયું છે, તેની વાત કંઈક અલગ જ છે. એ ગીત એટલે ‘જનનીની જોડ સખી નહીં જડે રે લોલ’. આ ગીતના સર્જક એટલે કવિ બોટાદકર. દામોદર ખુશાલદાસ બોટાદકર.

કવિ બોટાદકરનો જન્મ 27નવેમ્બર,1870ના રોજ બોટાદમાં થયો હતો. પ્રાથમિક શિક્ષણ તેમણે બોટાદામં જ મેળવ્યું. ત્યારબાદ, તેરમાં વર્ષે તેઓ શિક્ષક બન્યા. સમયની માંગ પ્રમાણે કુટુંબની આર્થિક મુશ્કેલી દૂર કરવા જુદા જુદા સમયે તેમણે જુદા જુદા વ્યવસાયો અજમાવેલાં. વેપાર અને વૈદું કર્યાં, પણ તેમાં ફાવ્યા નહીં. ૧૮૯૩માં વૈષ્ણવ ગોસ્વામી મહારાજ નૃસિંહલાલજી સાથે તેમના કારભારી તરીકે મુંબઈ ગયા. ‘પુષ્ટિમાર્ગ પ્રકાશ’નું તંત્રીપદ સંભાળ્યું. મુંબઈના નિવાસ દરમિયાન ત્યાંના કોઈ શાસ્ત્રી પાસે સંસ્કૃતનો અભ્યાસ કર્યો. નાદુરસ્ત તબિયતને લીધે ૧૯૦૭માં વતન પાછા આવી પુનઃ શિક્ષકનો વ્યવસાય સ્વીકાર્યો. અને 7 સપ્ટેમ્બર,1924ના રોજ તેમણે દેહ ત્યાગ કર્યો.

ગુજરાતી સાહિત્યની ખૂબ જાણીતી રચના તેમના નામે છે. એ રચના છે,

મીઠા મધુ ને મીઠા મેહુલા રે લોલ

એથી મીઠી તે મોરી માત રે

જનનીની જોડ સખી! નહી જડે રે લોલ.

Uncategorized

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો છેડો : દયારામ

ગુજરાતી સાહિત્યને સમયના ફલક પર જોઈએ, તો મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો સમય ઘણો જ લાંબો રહ્યો છે. મધ્યકાલિન ગુજરાતી સાહિત્યમાં ભક્તિને વધુ મહત્ત્વ અપાયું છે. ભક્તિકવિઓ આ સમયગાળામાં જ વધારે થયા છે. આદિકવિ નરસિંહ મહેતાથી શરૂ થયેલી આ પ્રણાલી દયારામ પાસે આવીને અટકે છે.

જી હા, દયારામ એ મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના અંતિમ કવિ હતા. તેઓ ગરબી સાહિત્યના પ્રથમ અને પર્યાયરૂપ સર્જક રહ્યા છે.

દયારામ નો સમયગાળો ઇ.સ. 1777થી 1853 સુધીનો ગણવામાં આવે છે. દયારામના સાહિત્યમાં મોટેભાગે પુષ્ટિમાર્ગને અનુસરતા કૃષ્ણભક્તિના પદો ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. દયારામ એ નરસિંહ મહેતા અને મીરાંબાઈની સાથે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ભક્તિ આંદોલનના અગ્રણી યોગદાનકર્તા ગણાય છે.

દયારામનો જન્મ 16 ઑગસ્ટ, 1777ના રોજ નર્મદા નદીને કિનારે આવેલા ચાણોદમાં થયો હતો. તેઓ નાગર બ્રાહ્મણ પ્રભુરામ પંડ્યાના બીજા પુત્ર હતા. તેમની મોટી બહેન ડાહીગૌરી અને નાનો ભાઇ મણીશંકર ૯ અને ૨ વર્ષની વયે જ અવસાન પામ્યા હતા. તેમના પિતા કારકૂન હતા. દયારામે બહુ અલ્પ માત્રામાં શિક્ષણ લીધું હતું અને તેમને વૈષ્ણવ મંદિરમાં ભજન ગાવામાં રસ વધારે હતો. તેમના લગ્ન બાળપણમાં થયા હતા. પરંતુ તેમના પત્ની લગ્નના બે વર્ષ પછી મૃત્યુ પામ્યાં. બાદમાં તેમણે બીજા લગ્ન કર્યા, પરંતુ તે તેમના પિતાનું અવસાન થવાથી ટક્યા નહી. બે વર્ષ પછી તેમની માતાનું પણ અવસાન થયું. તેઓ ચાણોદ અને ડભોઇમાં તેમના સગા-સબંધીઓનાં ઘરે રહેતા હતા. દયારામે ભારતભરમાં વૈષ્ણવ સંપ્રદાયનાં મહત્વનાં સ્થળોની મુલાકાત લીધી હતી. ઇચ્છારામ ભટ્ટના સંપર્કમાં આવ્યા પછી તેઓ ધાર્મિક વૃત્તિ તરફ વળ્યા હતા. વિક્રમ સંવત 1858માં તેઓ વલ્લભ મહારાજ થકી પુષ્ટિમાર્ગી વૈષ્ણવ સંપ્રદાયમાં જોડાયા અને વિક્રમ સંવત 1861માં સંપૂર્ણ રીતે પરોવાઈ ગયા હતા.

દયારામનું મોટા ભાગનું સર્જન ગરબી સ્વરૂપે છે. તેમની કુલ રચનાઓ વિશે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે. તેમની કુલ રચનાઓની સંખ્યા ૮૭ જેટલી કહેવાય છે.

તેમની કેટલીક જાણીતી કૃતિઓ:

  • શ્યામ રંગ સમીપે ન જાઉં
  • હવે સખી નહીં બોલું,
  • ઓ વ્રજનારી!.

 

Uncategorized

કોકિલકંઠા ગુજરાતી : પદ્મશ્રી દિવાળીબેન ભીલ

જેમના દ્વારા ગવાયેલા ગીતો લોકગીતોની શ્રેણીમાં જઈને બેસે, તેવા ગુજરાતી ગાયિકા પદ્મશ્રી દિવાળીબેન પુંજાભાઇ ભીલ. દિવાળીબેનનો જન્મ તારીખ 2 જૂન,1943ના રોજ અમરેલી જિલ્લાના ધારી તાલુકાના દલખાણીયા ગામમાં થયો હતો. દિવાળીબેનના પિતાને જુનાગઢ રેલ્વેમાં નોકરી મળવાથી તેઓ તેમની સાથે નવ વર્ષની ઉંમરે જૂનાગઢ સ્થાયી થયા હતા. શરૂઆતમાં તેમણે નર્સને ઘરે રસોઈ બનાવી આપવા જેવી નોકરી પણ કરી હતી. તેમનું લગ્ન-જીવન ફક્ત બે દિવસ ટક્યું હતું અને એ પછી તેમણે ફરી ક્યારેય પણ લગ્ન કર્યા નહોતા.

હેમુ ગઢવીએ એમનું આકાશવાણી રાજકોટ માટે સહુ પ્રથમ વખત તેમના અવાજમાં રેકોર્ડીંગ કર્યું હતુ. એ માટે તેમને પાંચ રૂપિયાનું મહેનતાણું આપવામાં આવ્યું હતું. એ પછી તેમણે ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં પાર્શ્ચ ગાયિકા તરીકે પણ કાર્ય કરેલ છે. પ્રાણલાલ વ્યાસ સાથે તેમણે ઘણા સ્ટેજ કાર્યક્રમો કર્યા છે. તેઓ  ગુજરાતી ભજન અને લોકગીત માટે જાણીતા હતા. તેમણે ફિલ્મી ગીતો પણ ખૂબ ગાયા છે.

૧૯૯૦માં એમને ભારત સરકારના પદ્મશ્રી સન્માન વડે નવાજવામાં આવ્યા હતા.

લાંબી બિમારીને કારણે તેમનું મૃત્યુ ૧૯ મે ૨૦૧૬ના રોજ થયું હતું.