Artists, Classics, Gazal, Gujarati Songs, kavi, Light Vocal, Lyricists, Samanvay

કવિ અનિલ જોશી – ગોંડલથી મુંબઈ સુધી વ્યાપેલા કવિ

 

ગુજરાતી સાહિત્યમાં અનિલ રમાનાથ જોશીનું નામ ખૂબ જ આદરપૂર્વક લેવાય છે. ગોંડલમાં તારીખ 28/07/1940ના રોજ જન્મેલા કવિ અનિલ જોશી છેલ્લા ઘણા સમયથી મુંબઈમાં કાર્યરત છે.

મોટેભાગે પદ્યના ક્ષેત્રમાં સર્જન કરનાર કવિ અનિલ જોશી ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રથમ હરોળના કવિ છે, તેમાં કોઈ બેમત નથી. કવિએ પોતાનું પ્રાથમિક-માધ્યમિક શિક્ષણ પહેલા ગોંડલ અને પછી મોરબીમાં લીધું હતું. તેમણે ૧૯૬૪માં એચ.કે.આર્ટસ કૉલેજ, અમદાવાદથી ગુજરાતી અને સંસ્કૃત વિષયો સાથે વિનયનના સ્નાતક (બેચલર ઓફ આર્ટસ)ની પદવી મેળવી હતી. તેમણે ૧૯૬૨-૧૯૬૯ દરમિયાન હિંમતનગર તથા  અમરેલીમાં શિક્ષક તરીકે ફરજ બજાવી હતી.

આ ઉપરાંત, કવિ અનિલ જોશી પાંચ વર્ષ (૧૯૭૧થી ૧૯૭૬) સુધી ‘કૉમર્સ’ સામયિકના તંત્રી પણ રહી ચૂક્યા છે. વાડીલાલ ડગલીના અંગત મદદનીશ તરીકે તેમણે ૧૯૭૬-૭૭માં પરિચય ટ્રસ્ટમાં સહસંપાદકનો કાર્યભાર પણ સંભાળ્યો હતો. વર્ષ ૧૯૭૭થી આજ પર્યન્ત મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનમાં લેંગ્વેજ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત ગુજરાતી ભાષાના મુખ્ય સલાહકાર તરીકે તેઓ ફરજ બજાવી રહ્યા છે.

કવિ અનિલ જોશીની કવિતા તેમના વાંચકોને એક અલગ જ ભાવ વિશ્વમાં લઈ જાય છે. તેમણે ગુજરાતી પદ્ય સાહિત્યને કવિતાઓનીસ ભેટ આપીને ઘણું જ સમૃદ્ધ કર્યું છે. કવિ અનુલ જોશીની કવિતાઓ તમે જલસો મ્યુઝિક એપના માધ્યમથી સાંભળી શકો છો.

 

Artists, Classics, Film Music, Gujarati Songs, kavi, Light Vocal, Lyricists

બાલમુકુંદ દવે – આઇકોનિક ગીતકાર

ક્લાસિક ગુજરાતી ફિલ્મ ‘કાશીનો દિકરો’નું આઇકોનિક ગીત ‘કેવા રે મળેલા મનના મેળ…’, જનાર્દન રાવલ અને હર્ષદા રાવલના સ્વરમાં છે તથા તેનું સ્વરાંકન ક્ષેમુ દિવેટિયાએ કર્યું છે, તે ગીત જેમની કલમે આકાર પામ્યું છે, તેવા ઉત્તમ કવિ બાલમુકુન્દ દવે, એ ગુજરાતી પદ્ય સાહિત્યનું અનોખું ઘરેણું છે.

પૂરું નામ, બાલમુકુન્દ મણિશંકર દવે. તેમનો જન્મ તારીખ 7 માર્ચ, 1916ના રોજ વડોદરા જિલ્લાના મસ્તુપુરા ગામે થયો હતો. કવિએ તેમનું પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ અનુક્રમે મસ્તુપુરા-કુકરવાડાની ગુજરાતી સરકારી શાળામાં અને વડોદરાની શ્રી સયાજી હાઈસ્કૂલમાં લીધું હતું. મૅટ્રિક થઈ ૧૯૩૮માં અમદાવાદ આવી શરૂઆતમાં તેમણે ‘સસ્તું સાહિત્ય વર્ધક’ કાર્યાલયમાં કામ કર્યા બાદ થોડો વખત પત્રકારત્વ ક્ષેત્રે કામગીરી બજાવી. ત્યારબાદ તેઓ ‘નવજીવન’માં જોડાયા. ત્યાંથી ત્રણ દાયકે નિવૃત્ત થઈ નવજીવન પ્રકાશિત ‘લોકજીવન’નું સંપાદન કાર્ય કર્યું. પત્રકારત્વ અને સાહિત્યની સેવા બદલ ૧૯૪૯માં તેમને કુમારચન્દ્રકથી સન્માનવામાં આવ્યા હતા.

બાળપણમાં માણેલું પ્રકૃતિસૌંદર્ય, દાદીમાનાં પ્રભાતિયાં તેમજ લગ્નગીતોનું શ્રવણ તથા ચિંતનાત્મક અને પ્રેરક સાહિત્યનું વાચન – આ બધાંએ એમના કવિવ્યક્તિત્વને ઘડવામાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો છે;  તો તેમની કવિતાના ઘડતરમાં બુધસભાએ તેમજ કવિ વેણીભાઈ પુરોહિતની મૈત્રીએ પણ ફાળો આપ્યો છે. તેમના કાવ્યસંગ્રહ ‘પરિક્રમા’ (૧૯૫૫)માં પ્રકૃતિ, પ્રણય અને ભક્તિનાં કાવ્યો-ગીતો છે.

 

Artists, Classics, Film Music, Gazal, kavi, Light Vocal, Lyricists, shayar

સાત અક્ષરના કવિ : ભગવતીકુમાર શર્મા

અઢી અક્ષરનું ચોમાસું, ને બે અક્ષરના અમે;

ખોટ પડી અડધા અક્ષરની, સજન, પૂરજો તમે!

ત્રણ અક્ષરના આકાશે આ બે અક્ષરની વીજ,

બે અક્ષરનો મોર છેડતો સાત અક્ષરની ચીજ.

  • ભગવતીકુમાર શર્મા

ગુજરાતી ભાષાના ઉત્તમ સર્જકોની વાત આવે, ત્યારે ભગવતીકુમાર શર્માનું નામ પહેલી હરોળમાં મૂકવું જ પડે ને! સુરત શહેરે ગુજરાતી ભાષાને સાહિત્યકારોનો જે ખજાનો આપ્યો છે, તેમાંના એક એટલે ભગવતીકુમાર શર્મા.

31 મે,1934ના રોજ હરગોવિંદભાઈ અને હીરાબેનને ત્યાં સુરત શહેર મધ્યે ભગવતીકુમાર શર્માનો જન્મ થયો હતો. માધ્યમિક શિક્ષણ 1950માં પૂરું કરીને તેમણે આગળનો અભ્યાસ છોડી દીધો. પાછળથી 1968માં તેમણે ગુજરાતી અને અંગ્રેજી ભાષાઓમાં સ્નાતકની પદવી મેળવી. 1955માં તો તેમણે ગુજરાત મિત્રના સંપાદન વિભાગમાં કામ કરવાની શરૂઆત કરી હતી તેઓ એ પ્રુફરીડરની નોકરી સ્વીકારી અને પછીથી પ્રમોશન મળતા તેઓને પત્રકારત્વ કરવાની તક પણ મળી. તેઓ 2009થી 2011 સુધી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના અધ્યક્ષ પણ રહ્યા હતા.

નવલકથા, ટૂંકી વાર્તાઓ, કવિતાઓ અને વિવેચન ક્ષેત્રે ભગવતીકુમાર શર્માનું કામ અવિસ્મરણીય છે. તેમના સાહિત્યની નોંધ ખૂબ લેવામાં આવી છે. તેમનું સાહિત્ય લોકભોગ્ય રહ્યું છે. તેમની કવિતાઓ લોકોમાં ખાસ પ્રિય રહી છે. તેઓ સુરત અને આસપાસના વિસ્તાઓમાં થતા મુશાયરાઓમાં પણ જતા. ભગવતીકુમાર શર્માને લેખન અને સાહિત્યનો વરસો પરિવારમાંથી જ પ્રાપ્ત થયો હતો. તેમના પિતા હરગોવિંદભાઈ સામવેદના પંડિત હતા અને જૂની રંગભૂમિના નાટકોમાં પણ તેમને રસ હતો.

પરિવારમાંથી સાહિત્યના વારસાની સાથે તેમને એક બીમારી પણ વરસામાં મળી. આંખની તકલીફ. ભગવતીકુમાર આઠ-દસ વર્ષના હતા ત્યારથી જ તેમને આંખના નંબર આવ્યા અને તેમને જાડા કાચના ચશ્મા પહેરવા પડ્યા. આંખના ડોક્ટરે તો તેમને સ્કૂલમાં ભણવા જવાની અને પુસ્તકો વાંચવાની પણ ના પાડી દીધી હતી. માધ્યમિક શિક્ષણ પછી અભ્યાસ છોડવાનું એક કારણ આ પણ મનાય છે. જો કે, તેમની  સાહિત્યપ્રિતીના કારણે તેઓએ તેમની સાહિત્યસર્જનની પ્રવૃત્તિ ચાલી રાખી.

ભગવતીકુમાર શર્મા નાટકોમાં કામ કરતા, ચિત્રો દોરતા, અને વાજિંત્રો પણ વગાડતા. વાંચનનો તેમનો જબરો શોખ. સુરતની લગભગ બધી જ લાયબ્રેરીમાં તેઓ વાંચવા જતા. ભગવતીકુમાર શર્મા હરીન્દ્ર દવેને પોતાના આદર્શ ગણતા. હરીન્દ્ર દવે પણ સાહિત્યકાર અને પત્રકાર હતા. હરિન્દ્ર દવે ભગવતીકુમારને પત્રકારત્વ અને સાહિત્યનો સંબંધ સમજાવાતા કહેતા, કે આ પત્રકારત્વનું ગદ્ય લેખન સાહિત્યમાં ઘણું જ ઉપયોગી બને છે.

ભગવતીકુમારે લગભગ પંદર હજાર તંત્રી લેખો લખ્યા છે. ૫૦૦૦ જેટલા હાસ્યલેખો અને એટલા જ લલિત નિબંધો. ૧૩ નવલકથાઓ અને ૧૩ વાર્તા સંગ્રહો તેમણે સાહિત્યને આપ્યા છે. હાસ્યના ૪ પુસ્તકો, વિવેચનના પુસ્તકો, આત્મ્કથા, નાટકના અનુવાદ – રૂપાંતરો દ્વારા તેમણે સાહિત્યમાં તેમનું યોગદાન આપીને પોતાની શબ્દશક્તિનો પરિચય આપ્યો છે. તેમણે ખૂબ બધાં ગીતો – કવિતાઓ – ગઝલ લખી છે. જેમાંથી ઘણીબધી કવિતાઓનો સંગીતકારોએ સૂરો સાથે સમન્વય કર્યો છે.

તેમના આ સાહિત્યસર્જન માટે તેમને 1984માં રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક અને 1988માં સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો. આ ઉપરાંત, 1977માં કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક અને 1984માં રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક પણ તેમને એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. તેમને 1988માં ‘અસૂર્યલોક’ નવલકથા માટે સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

ભગવતીકુમાર શર્માની સિદ્ધિઓનું લિસ્ટ હજુ પૂરું નથી થયું. 1999માં તેમને વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી તરફથી ડી.લિટ્ટની પદવી એનાયત થઇ હતી. 2003માં તેમને કલાપી પુરસ્કાર મળ્યો હતો. 2011માં તેમને પત્રકારત્વ માટે હરીન્દ્ર દવે સ્મૃતિ પુરસ્કાર અને સાહિત્યમાં યોગદાન માટે વલી ગુજરાતી ગઝલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. 1999માં તેમને નચિકેતા પુરસ્કાર પણ મળ્યો હતો. 2017માં તેમને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનો સાહિત્યરત્ન એવોર્ડ મળ્યો હતો.

પરંતુ, ગુજરાતી સાહિત્યની આ સરવાણી 5 સપ્ટેમ્બર, 2018ના રોજ સુરત ખાતેથી વસમી વિદાય લઈને અટકી ગઈ.

ભગવતીકુમાર શર્માનું સાહિત્ય સર્જન અવનવા સ્વરૂપમાં જલસો મ્યુઝિક ઍપ પર આપ માણી શકો છો!

અમે આંધી વચ્ચે તણખલાંના માણસ;

પીળા શ્વાસની તુચ્છ ઘટનાના માણસ.

ફટાણાંના માણસ, મરશિયાના માણસ;

અમે વારસાગત સમસ્યાના માણસ.

  • ભગવતીકુમાર શર્મા
Artists, Classics, Gazal, Gujarati Songs, kavi, Lyricists, shayar

ગની દહીંવાલા – ગઝલની મીઠાશના કવિ

અબ્દુલગની અબ્દુલકરીમ દહીંવાલા. જેઓ ગની દહીંવાલાના નામે ગુજરાતી સાહિત્યરસિકોમાં જાણીતા છે. તેમનો જન્મ 17 ઑગસ્ટ, 1908ના રોજ થયો હતો. મૂળે તો ગુજરાતી કાવ્ય અને ગઝલમાં તેમનું નામ ખુબ જાણીતું છે. મૂળ સુરતના વતની ગની દહીંવાલાએ અભ્યાસ ત્રણ ધોરણ સુધીનો જ કરેલો છે. તેમણે ૧૯૨૮માં અમદાવાદમાં અને પછી ૧૯૩૦માં સુરત જઈ દરજી તરીકે કામ કર્યું.

સુરતમાં તેમણે સ્વરસંગમ નામના સંગીતમંડળની સ્થાપના કરી. તેઓ 1942માં મહાગુજરાત ગઝલ મંડળના સ્થાપક સભ્ય રહી ચૂક્યા છે. ઇ.સ ૧૯૮૧માં ભારત સરકાર તરફથી સાંસ્કૃતિક વિનિમય યોજના અન્વયે ભારતીય પ્રતિનિધિ તરીકે તેમણે પાકિસ્તાનનો પ્રવાસ કર્યો. સુરતથી પ્રકાશિત થતા ગુજરાત મિત્ર દૈનિકમાં કાવ્યકટાક્ષિકાલેખન કરવાનું કામ તેમણે કર્યું હતુ.

ગાતાં ઝરણાં (૧૯૫૩), મહેક (૧૯૬૧), મધુરપ (૧૯૭૧), ગનીમત (૧૯૭૧), અને નિરાંત (૧૯૮૧) એ તેમના ગીત, ગઝલ અને મુક્તકના સંગ્રહો છે. ભીખારણનું ગીત કે ચાલ મજાની આંબાવાડી જેવી કેટલીક નોંધપાત્ર ગીતરચનાઓ આ સંગ્રહોમાં છે. પરંતુ કવિની વિશેષ સિદ્ધિ તો ગઝલમાં જ છે. નવા ગઝલકારોની પ્રયોગશીલતાને અનુસરવાનું વલણ તેમની આ ગઝલોમાં દેખાય છે. પ્રણય-મસ્તી કરતાં દુનિયાના અનુભવોમાંથી જન્મતું દર્દ, તેમ જ આધ્યાત્મિકતા કરતાં પૃથ્વી પ્રત્યેનો પ્રેમ એમની ગઝલોમાં વિશેષ છે. રદીફ-કાફિયા પરનું પ્રભુત્વ અને છંદની સફાઈ એ આ ગઝલોની ધ્યાનપાત્ર લાક્ષણિકતાઓ છે.

તેમનું મૃત્યુ  5 માર્ચ, 1987 ના રોજ થયું હતું.

ગની દહીંવાલા લખે છે કે,

તમારાં અહીં આજ પગલાં થવાનાં, ચમનમાં બધાંને ખબર થઈ ગઈ છે.

ઝુકાવી છે ગરદન બધી ડાળીઓએ, ફૂલોની ય નીચી નજર થઈ ગઈ છે.

 

Artists, Classics, kavi, Lyricists, shayar

દાદુદાન પ્રતાપદાન મીસણ – લોકપ્રિય કવિ દાદબાપુ

પૂ. કાગ બાપુના પેગડામાં પગ મૂકવાની નરવી શક્તિ ધરાવતા કવિ દાદ, લોકહૈયાના અગોચર ખૂણે રમતા ઋજુભાવોને પોતાના કાવ્યમાં મુગ્ધ ઝરણા જેવી મધુરી, રમતિયાળ શૈલીમાં આલેખે છે. કવિ દાદ ઉત્તમ દરજ્જાના લોકમાન્ય અને લોકભોગ્ય ચારણ કવિ છે.

કવિ દાદની અતિપ્રસિદ્ધ, અવિસ્મરણીય અને અદભુત કવિતા એટલે ‘કાળજા કેરો કટકો’. માત્ર ગુજરાત કે ભારતમાં જ નહીં બલકે વિશ્વભરમાં જ્યાં અને જ્યારે પણ કોઈ લોકગાયક આ ગીત ગાય ત્યારે ગમે તે ઉંમરની દિકરીના મા-બાપની આંખો ભીની થઈ જતી હોય છે. સાવ નવીન કલ્પનાઓને આલેખતી કવિ દાદની અમર રચના એટલે ‘ઠાકોરજી નથી થાવું’.

તેઓ આઈ આવડને ચરજ રૂપે આરધતા લખે છે કે, ‘આવડ તું ઉપરેં ઓ રે, બાઈ તુંને બાળ બોલાવે’. તેમની રચનાઓમાં શબ્દનો પ્રચાર નહીં પણ અંતરનો ઉપચાર છે.

દાદુદાન પ્રતાપદાન ગઢવીની સાહિત્ય-સાધનાની અર્ધી સદી થઈ છે. કવિ દાદએ કાળજો કેરો કટકો, ઘડવૈયા મારે ઠાકોરજી નથી થાવું, હિરણ હલકાળી જેવી ગુજરાતની લોક સંસ્કૃતિને જન માનસ સુધી પહોંચાડતી લોકપ્રિય કવિતાઓની રચના કરી છે. કવિ દાદના સમગ્ર કાવ્યસંગ્રહ ‘ટેરવાં’ અને ‘લછનાયન’ છે.

કવિ દાદએ આઠ જેટલા કાવ્ય સંગ્રહો આપીને ગુજરાતી લોકસાહિત્યને સમૃદ્ધ બનાવ્યું છે. તેઓ છેલ્લી અડધી સદીથી પોતાના મધુર કંઠેથી સાહિત્ય તથા કાવ્યોની રસલ્હાણ પણ પીરસી રહ્યા છે.

 

 

Classics, Gazal, Gujarati Songs, kavi, Lyricists, shayar

ઓજસ પાલનપુરી

ઓજસ પાલનપુરી એ સૈયદ લાલમિયાં ઉર્ફે લાલ પાલનપુરીના પૌત્ર હતા. વિખ્યાત ફિલ્મ મુઘલ-એ-આઝમની સ્ટીલ ફોટોગ્રાફી કરનાર જનાબ એ.એલ. સૈયદના તેઓ સગા ભત્રીજા. માત્ર છ ચોપડી ભણેલા ઓજસ પાલનપુરીનું ઊર્દૂ અને ગુજરાતીનું વાંચન વિશાળ હતું. પણ અવાજ, માંદગીની મર્યાદાના કારણે તેઓ મુશાયરાઓમાં ધાર્યો પ્રભાવ પાડી શકતા નહીં. ૪ ઑક્ટોબર ૧૯૬૮ના રોજ પાલનપુરમાં જ સાપ કરડવાથી તેમનું મોત થયેલું. તેમની હયાતીમાં તેમનો કોઈ ગઝલ સંગ્રહ પ્રસિદ્ધ ન થતા, તેમના મૃત્યુ બાદ તેમના મિત્ર રજની પાલનપુરીએ તેમનો એકમાત્ર સંગ્રહ ‘ઓજસ’ પ્રગટ કરેલો. ઓજસ પાલનપુરીએ અનેક ઉત્તમ શેર લખ્યાં પરંતુ તેમની ઓળખ તો તેમના આ એક જ શેરના કારણે બંધાઈ હતી –

મારી હસ્તી મારી પાછળ એ રીતે વિસરાઈ ગઈ

આંગળી જળમાંથી નીકળી ને જગા પુરાઈ ગઈ.

Artists, Classics, Gujarati Songs, kavi, Lyricists

રાવજી પટલે – નાની ઉંમરે અસ્ત થયેલો સૂરજ

રાવજી છોટાલાલ પટેલ એટલે આધુનિક યુગના ગુજરાતી કવિ, વાર્તાકાર અને નવલકથાકાર હતા. તેમનો જન્મ આણંદ જિલ્લાના ભાતપુર ગામમાં તારીખ ૧૫ નવેમ્બર, ૧૯૩૯ના રોજ થયો હતો. તેમનું કુટુંબ ખેડા જિલ્લાના વલ્લવપુરા ગામનું વતની હતું. તેમનો એક માત્ર કાવ્યસંગ્રહ અંગત ઇ.સ. ૧૯૭૧માં તેમનાં મૃત્યુ પછી પ્રકાશિત થયો હતો. તેમનું મૃત્યું ૧૦ ઓગસ્ટ, ૧૯૬૮ના રોજ થયું હતું.

પ્રાથમિક શિક્ષણ ડાકોરમાં લીધા બાદ તેમણે અમદાવાદની નવચેતન હાઈસ્કૂલમાંથી એસ.એસ.સી. કર્યું અને નાણાંકીય મુશ્કેલીઓને કારણે આર્ટસ કૉલેજમાં માત્ર બે વર્ષ સુધીનો અભ્યાસ કરી શક્યા. તેમણે અમદાવાદની કાપડ મિલમાં, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના પુસ્તકાલયમાં, કુમારના કાર્યાલયમાં એમ વિવિધ સ્થળે નોકરી કરી. તેઓ થોડો સમય સંદેશ અને ગુજરાત સમાચાર સાથે સંલગ્ન રહ્યા હતા. થોડો સમય અમીરગઢ અને આણંદમાં રહ્યા બાદ તેઓ માત્ર ૨૯ વર્ષની વયે ક્ષય રોગથી અમદાવાદમાં અવસાન પામ્યા.

તેમને ૧૯૬૬-૬૭ના વર્ષ માટે ઉમા – સ્નેહરશ્મિ પારિતોષિક એનાયત થયું હતું. ગુજરાતી ચલચિત્ર કાશીનો દીકરોમાં તેમના ગીત મારી આંખે કંકુના સુરજ આથમ્યાનો સમાવેશ થયો છે, જે ગુજરાતી સાહિત્યમાં એક સીમાચિહ્ન સમાન છે. આ ગીત ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રવાહ અને શૈલીમાં ઘણો ફેરફાર લાવ્યું જે હવે આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્ય ગણાય છે. તેના શબ્દો છે –

મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા…

મારી વે’લ શંગારો વીરા, શગને સંકોરો

રે અજવાળાં પહેરીને ઊભા શ્વાસ !

મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા…

આ રચના રાવજી પટેલની છે જે ખૂબ જાણીતી છે.

Artists, Classics, Gujarati Songs, kavi, Lyricists

રસકવિ શ્રી રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ

ચરોતરે ગુજરાતને ઘણાં ઉત્તમ સાહિત્યકારો આપ્યા છે. રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ તેમાંના એક છે. ખેડા જીલ્લાના નડિયાદ ગામના તેઓ વતની હતા.

રસકવિ શ્રી ગુજરાતી રંગભૂમિ રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટને વન્સમૉરની શૃંખલા રચનાર ગીતકાર તરીકે હંમેશ યાદ રાખશે. એક પછી એક એવી ઉત્તમ કાવ્યો-ગીતો અને નાટકોના રચયિતા હોવા છતાં પણ સૌ લોકો તો એમને રસકવિથી વધુ જાણે. તેનું કારણ એ કે જ્યારે એ ગાય ‘નાગરવેલીઓ રોપાવ તારા રાજમહેલમાં’, ત્યારે ભલે નાગરવેલીઓ રોપાઇ હોય રાજમહેલમાં, પણ તેની મહેંક તો ચારેબાજુ પ્રસરી હોય. રસકવિ નાગરવેલીઓ રોપાવે કે સાહ્યબાને ગુલાબનો છોડ કહે, રસીલી નારીઓ લવિંગ કેરી વેલ થવા તૈયાર થઈ જ જાય. તેમના ગીતો લોકગીત હોય એવી અને એટલી ખ્યાતિ પામ્યા છે અને ગરવી ગુજરાતણોએ તેને હોંશે હોંશે વધાવ્યા છે. કવિએ એમની રચનાઓ શૃંગારરસથી ભલે શણગારી હોય, પરંતુ તેમાં ક્યાંય સુરુચિભંગ થયાનો અણસાર સુધ્ધા નહોતો.

ભલે એ રસકવિ તરીકે ખ્યાતિ પામ્યા પણ શ્રી રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટે નાટકો પણ લખ્યા. પૌરાણિક કથાબીજવાળા એમના નાટકો સફળતાને વર્યા અને નાટકો પણ પાછા કેવા ? કવિતાપ્રધાન. તેમના નાટકો ગીતોના લીધે વધુ યશ પામ્યા. એમનું આ યોગદાન ગુજરાતી રંગભૂમિ માટે ચિરંતન સંભારણું બની ગયું.

સુપરહિટ ફિલ્મ ‘મુગલ-એ-આઝમ’નું હિન્દી ગીત ‘મોહે પનઘટ પે નંદલાલ છેડ ગયો રે’ મંદિરો અને યાત્રાધામોમાં લોકપ્રિય ભજનની જેમ ઠેર-ઠેર સાંભળવા મળશે. પરંતુ ‘મુગલ-એ-આઝમ’ના પ્રતિષ્ઠિત ડાયરેક્ટર કે.આસીફે સાક્ષરભૂમિ નડિયાદના કવિ-નાટયકારની છપાયેલી ચોપડીમાંથી આ લોકપ્રિય ગીતની રીતસરની ઉઠાંતરી કરી હોવાનો ભારે વિવાદ દાયકાઓ સુધી ચાલ્યો હતો. આ ગીત અસલમાં જૂની ગુજરાતી રંગભૂમિ ક્ષેત્રે રસકવિ તરીકે જાણીતા રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટે ‘મુગલ-એ-આઝમ’ રીલીઝ થઇ તેના ૪૦ વર્ષ પહેલાં લખ્યું હતું.

તેની ઐતિહાસિક વિગતો કવિના પૌત્ર અને મુંબઇના જાણીતા સેક્સોલોજીસ્ટ ડૉ. રાજશેખર બ્રહ્મભટ્ટ કહે છે ”મારા દાદાજીએ આર્યનૈતિક સમાજ નામની મુંબઇની નાટક મંડળી માટે ઇ.સ.૧૯૧૯માં આ ગીત લખેલું. એ સમયે આ નાટક કંપની બુંદેલખંડના રાજા છત્રસાલ ઉપર ‘છત્રવિજય’ નામનું નાટક ૧૧ લેખકની મંડળી પાસેથી લખાવતી હતી. તેમાં મારા દાદાજીએ આ ગીત લખેલું. તેમની આત્મકથા ‘સ્મરણમંજરી’ના પૃષ્ઠ ૧૦૦ ઉપર આ વિગતો છેક ૧૯૫૫માં છપાઇ છે, છતાં ૧૯૬૦માં આવેલા મોગલ-એ-આઝમમાં આ ગીત શકીલ બદાયુની નામના હિન્દી કવિનું હોવાનું લખાયું છે. દાદાજીએ ૧૯૧૯માં ‘મોહે પનઘટ પે’ લખેલું, જેની એક રેકર્ડ ઇ.સ.૧૯૨૫માં ધ ટ્વીન કંપનીએ બહાર પાડેલી. ત્યારબાદ ૧૯૩૨માં બંગાળી નૃત્યાંગના અને ગાયિકા ઇન્દુબાલાએ પણ આ ગીત ગાયેલું છે. આ બધી વાતો દાદાજીએ ‘ચિત્રપટ’ નામના અઠવાડીકમાં ત્રણ વર્ષ ચાલેલી આત્મકથાની કટારમાં સ્પષ્ટ લખેલી છે. છતાં ૧૯૬૦માં મુગલ-એ-આઝમમાં તેના કવિ તરીકેની ક્રેડિટ દાદાજીને આપવામાં આવેલી નહીં. આથી દાદાજી નડીઆદથી દોડીને મુંબઇ આવ્યા. કે.આસીફને મળ્યાં, પણ કાંઇ વળ્યું નહીં, ન છૂટકે તેમણે રાઇટર્સ એસોશિએશનમાં કાયદેસરની ફરિયાદ કરી. જેમાં કે.અબ્બાસ અને સાહીર લુધીયાનવી જેવા દિગ્ગજો ન્યાય કરવા બેઠેલાં. એમણે બધા જ પુરાવા જોયા અને વાત માની. એ વખતે ક્રેડિટ સ્વીકારાઇ, પણ અપાઇ નહીં. પછી વર્ષ ૨૦૦૪માં આ ફિલ્મ ફરીથી કલરમાં રી-લોન્જ થઇ. એ વખતે પણ દાદાજીને ક્રેડિટ અપાઇ નહીં. આથી અમારે બે વર્ષ સખત કાનુની લડાઇ કરવી પડી. જેમાં મુંબઇની જાણીતી લૉ-ફર્મ ‘ચીટનીસ એન્ડ વૈથી કંપની’ તરફથી સીનીયર લોયર શરદ ચીટનીસ સાહેબે એક પાઇ પણ લીધા વગર અમને ન્યાય અપાવ્યો.”

મુંબઇના સીનીયર લોયર શરદ ચીટનીસે ઉંમરના ૭૫ વર્ષે પણ દસ વર્ષ પહેલાની આ લડાઇ તરોતાજા રાખી છે. તેઓ કહે છે, મોગલ-એ-આઝમ ફિલ્મના હકો તેના મૂળ પ્રોડયુસર શાહપુરજી પાલોનજી-કંપની પાસેથી બોની કપૂરે ખરીદેલાં. હું ‘મોહે પનઘટ પે’નો આશિક હતો. ડૉ.રાજશેખરે મને જ્યારે તેના અન્યાય વિશે જણાવ્યું ત્યારે મારું લોહી ઉકળી આવ્યું. એક સાચા કવિને બેઇન્સાફી થાય તે ચલાવી લેવાય નહીં. અમે બધા પુરાવા સાથે બોની કપૂરના સોલીસીટરને મળ્યાં. હું એનાથી સીનીયર હતો, તેથી એણે મારી વાત સાંભળીને બોની કપૂરને સમજાવ્યા, અને બે વર્ષની માથાકૂટો પછી નવા કલર ફિલ્મની ટાઇટલ લાઇનમાં અમે ગીતકાર રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટને ક્રેડિટ અપાવી શક્યા.

મોહે પનઘટ પે નંદલાલ ગીત એક બાળક નંદલાલના નખરાં ઉપરથી લખાયેલું છે. કવિ ૧૯૧૮ આસપાસ આર્યનૈતિક સમાજ નામની નાટક મંડળીના માલિક નકુભાઇ શેઠને ત્યાં વાતોએ બેઠા હતા, ત્યારે એ શેઠનો પાંચ વર્ષનો દિકરો નંદલાલ (કે જે પાછળથી નંદલાલ નકુભાઇને નામે મોટી નાટક કંપનીના માલિક બન્યા) હારમોનિયમ ઉપર કૂદકા લગાવવા જતો’તો ત્યાં જ કવિને આ ગીતની પંક્તિ સુઝી, અને તેમણે પાસે પડેલી નાનકડી ચબરખીમાં તેનું મુખડું (પહેલી પંક્તિ) લખી નાંખેલી.

એમના ગીતો કે.સી.ડે અને ગીતાદત્તે પણ ગાયા હતા. આ કવિ ઉપર પી.એચ.ડી. કરનાર સાહિત્યકાર ડૉ.ચંપક મોદી કહે છે, કવિકાકા (રઘુનાથ બ્રહ્મભટ્ટ) અવ્વલ દરજ્જાના નાટયકવિ હતા. તેઓ આમ તો એક દાક્તરને ત્યાં કંપાઉન્ડરી કરતાં, પણ એમના કવિતા અને નાટકોના ત્રીસ જેટલાં પુસ્તકો છે. એ સમયના નાટકો અને ફિલ્મોમાં કવિકાકાના અઢળક ગીતો લોકપ્રિય થયેલાં. તેમણે નાટકના ગીતો લખવાનો આજીવન ભેખ ધરેલો. જૂની રંગભૂમિમાં તેમનું ‘બુદ્ધદેવ’ નાટક ખૂબ વખણાયેલું. એમના ગીતો આજેય ગુજરાતમાં અમર છે. જેવા કે,

સાયબો મારો ગુલાબનો છોડ’

નાગર વેલીઓ રોપાઓ તારા રાજ મહેલોમાં’

મારા તનમાં ગોવિંદ, મારા મનમાં ગોવિંદ’

સાંભળે પ્રથણ મીલનની રાત’

પંખીડા જાજે, પારેવડાં જાજે’

 

Artists, Classics, kavi, Lyricists, shayar

શેખાદમ આબુવાલા

શેખ આદમ મુલ્લાં શુજાઉદ્દીન આબુવાલા ગુજરાતીઓમાં શેખાદમના ઉપનામથી જાણીતા બનેલા ગુજરાતી કવિ અને નવલકથાકાર હતા. તેમનો જન્મ ૧૫ ઓક્ટોબર, ૧૯૨૯ના રોજ અમદાવાદમાં થયો હતો. તેઓ ગુજરાતી વિષય સાથે અનુસ્નાતક થયા અને ત્યારબાદ ગુજરાત સમાચારમાં પત્રકાર તરીકે જોડાયા. તેઓ સામ્યવાદી યુવક મહોત્સવ નિમિત્તે મોસ્કો ગયા અને ત્યાંથી પોલૅન્ડ થઈને પશ્ચિમ જર્મનીમાં સ્થાયી થયા. ૧૯૫૬ થી ૧૯૭૪ સુધી તેઓએ પશ્ચિમ જર્મનીમાં નિવાસ કર્યો અને ત્યાં ‘વૉઇસ ઑફ જર્મની’માં હિન્દુસ્તાન રેડિયો વિભાગમાં હિન્દી-ઉર્દૂ સર્વિસનું સંચાલન કર્યું. ભારતમાં પરત ફર્યા બાદ તેઓએ પત્રકાર તરીકે કાર્ય કર્યું. આંતરડાની બીમારીથી ૨૦ મે, ૧૯૮૫ના રોજ તેમનું અવસાન થયું.

ચાંદની (૧૯૫૩) એમનો પ્રયોગલક્ષી ગઝલોનો પ્રથમ સંગ્રહ છે. તેમાં સંસ્કૃત છંદો અને ગઝલો પર એમનું પ્રભુત્વ જણાય છે. અજંપો (૧૯૫૯), હવાની હવેલી (૧૯૭૮), સોનેરી લટ (૧૯૫૯), ખુરશી (૧૯૭૫), તાજમહાલ (૧૯૭૨) એમના અન્ય પદ્યસંગ્રહો છે. એમનાં કાવ્યોમાં તીવ્ર ભાવસંવેદનો, આરતભરી અભિવ્યક્તિ, સૌંદર્યનો કેફ, પ્રણયની ગુલાબી મસ્તી, સ્વપ્નિલ તરંગોની લીલાનું ચાતુર્ય છે. રાજ્કીય-સામાજિક વિષયો પર કટાક્ષ કરતાં એમનાં ખુરશી કાવ્યો નોંધનીય છે.

Artists, Classics, kavi, Lyricists, shayar

શોભિત દેસાઈ

બધાં સામ્રાજ્ય તૂટ્યાં અલ્પતાથી,

તિમિર ડરતું રહે છે આગિયાથી.

લઈ આવ્યા ચમક તારાઓ ત્યાંથી,

મળ્યું છે આભને અંધારું જ્યાંથી.

આ પંક્તિઓ છે કવિ-ગઝલકાર શોભિત દેસાઈની. ભાષા અને લાગણીઓનું સંમિશ્રણ તેમની રચનાઓ માં જોવા મળે છે. હાલ તેઓ મુંબઈમાં સ્થિત છે. શોભિત દેસાઈને ગઝલ પાઠ કરતા સાંભળવા એ એક લાહવો છે.

તેઓ સંચાલક તરીકે ખૂબ જ જાણીતા અને માનીતા છે.

12